શરદ પૂનમે દૂધ-પૌઆ ચાંદનીમાં મૂકવાં — આ આપણા ઘરોમાં વર્ષોથી ચાલે છે. પણ કેમ? ચંદ્રનાં કિરણો અમૃત ટપકાવે છે — એવું કહેવાય છે. પણ પરંપરાની પાછળ ઋતુચર્યાનું શાસ્ત્ર છે.
શરદ = પિત્તનો મોસમ
આયુર્વેદની ઋતુચર્યા મુજબ ચોમાસામાં પિત્તનો સંચય થાય છે, અને શરદમાં તેનો પ્રકોપ — એટલે કે તે બહાર આવે છે. અષ્ટાંગ હૃદય (સૂત્રસ્થાન, ઋતુચર્યા)માં શરદ માટે મધુર, તિક્ત, કષાય રસ અને શીતળ ખોરાકનો ઉપદેશ છે.
દૂધ (મધુર, શીત) + પૌઆ (હળવા) + ખુલ્લી ચાંદનીમાં ઠંડું — આ ચોક્કસ પિત્તશામક વાનગી છે. તેમાં ગુલાબ અને ઇલાયચી ઉમેરાય છે — બંને શીત, બંને પિત્તહર.
ગુલાબ — ફક્ત સુગંધ નહીં
ભાવપ્રકાશમાં શતપત્રી (ગુલાબ)ને શીત, હૃદ્ય (હ્રદય માટે હિતકર), અને પિત્તહર કહી છે. ગુલકંદ — ગુલાબની પાંખડી અને સાકરનો મુરબ્બો — બળતરા, એસિડિટી અને મોઢામાં ચાંદા માટે સદીઓથી વપરાય છે.
અમેરિકામાં સમસ્યા એ છે કે ફ્લોરિસ્ટનાં ગુલાબ ખાવાના નથી — એમાં જંતુનાશક હોય છે. ખાદ્ય-ગ્રેડ સુકાવેલી પાંખડી જ વાપરવી.
➜ સુકાવેલી લાલ ગુલાબની પાંખડી જુઓ
નિસર્ગના ખેતરનાં દેશી ગુલાબ — છાયડે સુકવેલાં, એટલે રંગ અને સુગંધ બંને જળવાયાં. ખાવા લાયક, કોઈ સ્પ્રે, કોઈ રંગ નહીં. દૂધ, શરબત, ગુલકંદ, ચહા — બધામાં. ભારતથી સીધું, અમેરિકા ડિલિવરી.
અમેરિકામાં આ કેવી રીતે કરવું
નુસ્ખો સરળ છે:
- દૂધ ઉકાળીને ઠંડું કરો
- ઇલાયચી, કેસર, અને એક ચમચી ગુલાબની પાંખડી ઉમેરો
- પૌઆ ભીંજવી, ઉમેરવી
- ૫–૧૦ મિનિટ બાલ્કની કે ડેક પર — ચાંદનીનો ભાવ રહે છે
પણ આખી રાત બહાર ન મૂકશો. ભારતમાં ઠંડી ખુલ્લી હવામાં ચાલતું, પણ અમેરિકાની ઓક્ટોબર રાત મોટાભાગે ૬૦°Fથી ઉપર હોય છે — દૂધમાં બેક્ટેરિયા વધે છે. ૫–૧૦ મિનિટ ચાંદનીમાં, પછી ફ્રિજમાં — ભાવ પણ રહે, સલામતી પણ.
બીજા ઉપયોગ
- ગુલકંદ: પાંખડી + સાકર, કાચની બરણીમાં, ૧૫ દિવસ તડકે. રોજ ૧ ચમચી — બળતરા અને કબજિયાત બંનેમાં
- ગુલાબ ચહા: ચપટીમાં પાંખડી, ૫ મિનિટ — કેફિન વગર, સાંજે ચાલે
- ચહેરા માટે: પાંખડી દળીને મળાઈ કે દહીંમાં — શિયાળાની લાલાશ માટે
કોણે ધ્યાન રાખવું
ડાયબિટીસ હોય તો દૂધ-પૌઆમાં સાકર ઓછી કરો કે સ્ટીવિયા વાપરો — ગુલકંદમાં સાકર ઘણી હોય છે. દૂધથી તકલીફ થતી હોય તો બદામનું દૂધ ચાલે — ભાવ એ જ રહે છે.
સંબંધિત
ગુલાબની પાંખડી · હિબિસ્કસ ચા · હળદર-ચંદન સાબુ · બધા ઉત્પાદનો
આ ખાદ્ય પૂરક છે, દવા નથી. આ વિધાનોનું મૂલ્યાંકન યુ.એસ. ફૂડ ઍન્ડ ડ્રગ ઍડ્મિનિસ્ટ્રેશન દ્વારા થયું નથી. કોઈ રોગનું નિદાન, ઉપચાર, ઈલાજ કે નિવારણ કરવાનો હેતુ નથી.
